أنّه لا وجه لترقّب حضور زمان المخالفة ؛ لصيرورة الفعل مستحيل الوقوع لأجل ترك المقدّمة . مضافا إلى شهادة العقلاء قاطبة بحسن مؤاخذة من رمي سهما لا يصيب زيدا و لا يقتله إلّا بعد مدّة مديدة ، به مجرد الرمي . و إن أرادوا استحقاق العقاب في زمان ترك المعرفة علي ما يحصل بعد من المخالفة ، فهو حسن لا محيص عنه . ترجمه رأى صاحب مدارك بر عقاب فرد جاهل به خاطر ترك تعلّم 1 - صاحب مدارك رحمه اللّه به پيروى از استاد محقّقش مرحوم اردبيلى ، در آنچه كه ما گفتيم ( كه عقاب مقصّر به خاطر مخالفت با واقع است ) با ما مخالفت كرده است ، آنجا كه جاهل را به خاطر ترك تعلّم معاقب قرار داده‌اند ، چرا كه ( معتقدند ) تكليف غافل جاهل به واقعيات قبيح است . 2 - و برخى از اهل دقت از سخن ايشان چنين فهميده‌اند كه مراد ايشان اين است كه ؛ عقاب به خاطر ترك مقدّمه ( يعنى تعلّم ) است ، نه به خاطر ذى المقدّمه ( كه خود عمل مثلا نماز ) ، است . توجيه كلام صاحب مدارك 3 - به اينكه مرادشان ( اين است كه اين آدم جاهل ) استحقاق عقاب ذى المقدّمه را دارد ( لكن ) از هنگام ترك مقدّمه ( يعنى تحصيل علم ) : پس : كسى كه ( در چند سال بعد مثلا ) عصير عنبى را مىنوشد ، درحالىكه به هنگام شرب متوجّه نيست كه شرب اين عصير حرام است ، متوجّه كردن نهى به جانب او در اين زمان به دليل غافل بودنش قبيح است ، و لذا به خاطر آن نهىاى كه از قبل متوجّه او بوده است عقاب مىشود ( يعنى از وقتى كه مكلّف شد و ملتفت گرديد كه در شريعت ، احكام و تكليفى وجود دارد ) كه امتثالشان ممكن نيست ، مگر پس از شناخت و ( دست‌يابى ) به آنها . پس اگر ( در شروع تكليف ) معرفت ( به احكام را ) ترك نمايد ، به خاطر آن عقاب مىشود ، چرا كه اين ياد نگرفتن او را به مخالفت با آن تكاليف مىكشاند . بنابراين :